Observatorium met zeven ruimtevaartuigen om plasma in het universum te bestuderen

2026-11-20

De lidstaten van het Europese Ruimteagentschap hebben “Plasma Observatory” gekozen als de volgende middelgrote missie van het agentschap. Deze missie bestaat uit zeven identieke ruimtevaartuigen die in een nauw gecoördineerde formatie de ruimte zullen doorkruisen om na te gaan hoe de energie van de Zon uiteindelijk door het magnetische schild van de aarde heen kan dringen, en hoe die energie-uitwisseling gebeurt over verschillende schalen van afstand en tijd heen.

Plasma – een gas van elektrisch geladen deeltjes – vormt 99% van het zichtbare universum, en de overdracht van energie daarin bepaalt hoe vrijwel alles in het universum werkt. Plasma vormt kosmische structuren, ook in ons eigen zonnestelsel: de zon is een plasma, de ruimte tussen de planeten wordt gevuld door het plasma van de zonnewind, en de buitenste atmosferen van planeten en kometen bevatten ook plasma's (in hun magnetosferen en ionosferen). Dergelijke plasma’s sturen het ruimteweer aan, waaronder dynamische zonnestormen en poollicht.

Europa loopt al lange tijd voorop in het onderzoek naar ruimteplasma's, vooral dankzij de Cluster-missie van ESA, een 22-jaar-durend ruimteproject dat een schat aan meetgegevens leverde, verzameld door 4 identieke satellieten. Voortbouwend op deze erfenis zal Plasma Observatory de basis leggen voor Europees leiderschap in ruimteplasma-onderzoek in de komende jaren.

Waarom moeten we plasma’s bestuderen?

De zon blaast voortdurend een plasmastroom uit, de zogenaamde zonnewind. Wanneer die de aarde bereikt, stuit deze op het magnetisch veld van onze planeet, dat ons beschermt tegen een groot deel van de impact. De krachtigste interacties leiden tot noorderlicht, en af en toe – in extremere gevallen – tot stroomuitval in satellieten en kritieke netwerkinfrastructuur.

" Aangezien plasma overal in ons zonnestelsel en zelfs in het hele heelal voorkomt, is het van essentieel belang om dit fenomeen te begrijpen. ",  zegt Matt Taylor van ESA, projectwetenschapper voor Plasma Observatory.

"We kunnen de magnetische 'bubbel' van de Aarde – haar magnetosfeer – gebruiken als een natuurlijk laboratorium, omdat deze een verscheidenheid aan specifieke plasmafenomenen vertoont. Het is het dichtstbijzijnde plasma dat we vrij gemakkelijk kunnen bestuderen om de verschillende schalen waarop plasma werkt, te begrijpen."

"Dit zal ons een dieper begrip geven van hoe de onderliggende fysica van deze interacties werkt, zowel hier in ons eigen zonnestelsel als met toepassingen ver daarbuiten, waardoor we verschijnselen rondom andere sterren kunnen begrijpen, ook al kunnen onze ruimtevaartuigen die niet bezoeken."

Hoe zal Plasma Observatory werken?

Eerdere ruimteprojecten, zoals de Cluster-missie van ESA, ontdekten dat zonnewindplasma interageert met de magnetische omgeving van de aarde op schaalniveaus van enkele kilometers tot tienduizenden kilometers, en in tijdsbestekken variërend vanmilliseconden tot minuten. Maar Cluster kon slechts één schaal van ruimte en tijd tegelijk onderzoeken.

"De gelijktijdige metingen van magnetische en elektrische velden en deeltjes op zeven plaatsen tegelijk door Plasma Observatory kunnen onthullen hoe kleine, snelle gebeurtenissen verbonden zijn met veel grotere veranderingen in belangrijke gebieden van de magnetosfeer. Het zal zijn alsof je zowel het fijne detail als het grote geheel tegelijk ziet en hoe die twee met elkaar verbonden zijn," legt Matt uit.

Rol van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Ruimte-Aeronomie

De selectie van Plasma Observatory volgt op een selectieprocedure, die eerder dit jaar werd afgerond, na een drie jaar durende fase A-studie waarin de wetenschappelijke teams en twee industriële consortia verschillende satellietconcepten onderzochten om de haalbaarheid van het project te waarborgen.

België is betrokken via de deelname van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Ruimte-Aeronomie (BIRA). Het team zal de operationele logica (software en firmware) leveren voor het aansturen van de Ion Mass and Composition Analyzer (IMCA), die de eigenschappen van de (positief geladen) ionen in de ruimteplasma's meet die door Plasma Observatory worden bezocht, terwijl een ander instrument de (negatief geladen) elektronen zal registreren. Identieke kopieën van het instrument zullen aan boord zijn van elk van de zeven zusterruimtevaartuigen. IMCA mikt daarmee rechtstreeks op de kerndoelstellingen van Plasma Observatory.

"We staan klaar om bij te dragen aan deze missie met technologische expertise die we hebben opgedaan tijdens eerdere ruimte-instrumentprojecten voor ESA," zegt Johan De Keyser van de divisie Ruimtefysica van het BIRA. "Hoewel de lancering nog ver weg is, kijken onze wetenschappers er naar uit om hun kennis uit het Cluster-tijdperk toe te passen op deze spannende nieuwe missie met 7 ruimtevaartuigen. Er valt nog veel te leren over de fysica van ruimteplasma in de omgeving van de Aarde, en dit alles zal ons helpen om ruimteweerdiensten te verbeteren."

 

Bron:
ESA aankondiging: "Seven-spacecraft observatory to study plasma universe".

 

News image 1

News image legend 1

Plasma-omgeving van de Aarde (artistieke impressie). Credits ESA.

News image 2

News image legend 2

Infographic waarin de verschillende delen van de magnetosfeer van de aarde en de wisselwerking daarvan met de zonnewind worden weergegeven. Credits ESA.